Słownik A–Z
Krótkie wyjaśnienia najczęstszych pojęć w chłodnictwie, z odnośnikami do artykułów i kalkulatorów.
Żadne hasło nie pasuje.
A
A2L (czynnik o niskiej palności)
Klasa bezpieczeństwa czynników o niższej toksyczności i niskiej palności: palą się, ale płomień rozprzestrzenia się najwyżej z prędkością 10 cm/s, a do zapłonu potrzeba dużo energii. Przykłady: R32, R1234yf, R1234ze(E) i R454B. Limity napełnienia w EN 378 są 1,5 raza wyższe niż dla klasy 2.
Więcej: Palne czynniki chłodnicze (A2L i A3): limity napełnienia, normy i ATEX · GWP, ODP i CO2e napełnienia czynnikiem
C
Certyfikat F-gazowy
Certyfikat osobowy potwierdzający, że technik ma wiedzę wymaganą do instalowania, naprawy, kontroli szczelności i odzysku czynnika w urządzeniach z F-gazami. Przedsiębiorstwa wykonujące prace dla innych potrzebują certyfikatu dla przedsiębiorstwa. W UE minimalne wymagania określa rozporządzenie wykonawcze (UE) 2024/2215.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · Szwedzkie przepisy o czynnikach chłodniczych: rozporządzenie 2016:1128, zgłoszenie i raport roczny
Źródło: Commission Implementing Regulation (EU) 2024/2215 – EUR-Lex
Chłodnica gazu (gas cooler)
Wymiennik chłodzący gaz wysokiego ciśnienia w transkrytycznym układzie CO2. Powyżej punktu krytycznego, 31 °C i 73,8 bar dla CO2, gaz się nie skrapla. Chłodzi się go bez przemiany fazowej, a wysokie ciśnienie reguluje się według temperatury na wylocie chłodnicy gazu.
Czynniki naturalne
Czynniki występujące w przyrodzie: dwutlenek węgla (R744), amoniak (R717), węglowodory, takie jak propan (R290), izobutan (R600a) i propylen (R1270), a także woda i powietrze. Mają GWP bliskie zeru i nie podlegają kwotom rozporządzenia F-gazowego. Węglowodory są palne, a amoniak toksyczny, co wiąże się z własnymi wymaganiami.
Więcej: Palne czynniki chłodnicze (A2L i A3): limity napełnienia, normy i ATEX · CO2 (R744): dobór średnic rur miedzianych · Czynniki HC (A3): dobór średnic rurociągów
D
Dochłodzenie
O ile ciecz jest zimniejsza od temperatury nasycenia przy ciśnieniu skraplania. Dla mieszanin z poślizgiem liczy się je od punktu pęcherzyków. Pokazuje, że przed zaworem rozprężnym jest czysta ciecz, i służy do oceny napełnienia w układach bez zbiornika cieczy.
Więcej: Przegrzanie i dochłodzenie: jak je mierzyć i interpretować, także przy poślizgu temperatury
E
Ekwiwalent CO2 (CO2e)
Miara wpływu ilości gazu na klimat: masa w kg pomnożona przez GWP i podzielona przez 1 000 daje tony CO2e. 10 kg R404A o GWP 3 922 to 39,2 tony CO2e. Progi kontroli szczelności w rozporządzeniu F-gazowym wyraża się w tonach CO2e.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · GWP, ODP i CO2e napełnienia czynnikiem
F
F-gazy (fluorowane gazy cieplarniane)
Zbiorcza nazwa fluorowanych gazów cieplarnianych, takich jak HFC, PFC i SF6, a według rozporządzenia UE 2024/573 także nienasyconych HFC i HCFC (HFO). Reguluje się je, aby ograniczyć emisje gazów cieplarnianych. Substancje zubożające ozon, takie jak R22, reguluje się osobno.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła
Filtr odwadniacz
Filtr w przewodzie cieczowym, który zatrzymuje wilgoć, kwasy i cząstki. Trzeba go wymienić, gdy układ był otwarty, oraz po spaleniu sprężarki. Jeśli temperatura na filtrze wyraźnie spada podczas pracy, jest on zatkany.
Więcej: Próżniowanie układu chłodniczego krok po kroku: osuszanie i próba utrzymania próżni
G
GWP (współczynnik ocieplenia globalnego)
Jak bardzo gaz przyczynia się do efektu cieplarnianego w porównaniu z taką samą masą dwutlenku węgla, zwykle w horyzoncie 100 lat. CO2 ma GWP 1, R134a 1 430, a R404A 3 922 według wartości stosowanych w rozporządzeniu F-gazowym dla HFC. Służy do przeliczania kilogramów na tony CO2e i w progach zakazów.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · GWP, ODP i CO2e napełnienia czynnikiem
H
HFC (wodorofluorowęglowodory)
Czynniki złożone z wodoru, fluoru i węgla, np. R134a, R32 i mieszaniny R404A, R410A i R407C. Nie niszczą warstwy ozonowej, ale często mają wysokie GWP. HFC są wycofywane zgodnie z poprawką z Kigali do Protokołu montrealskiego i rozporządzeniem F-gazowym.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · Czynniki HFC/HFO: dobór średnic rurociągów
HFO (hydrofluoroolefiny)
Syntetyczne czynniki z wiązaniem podwójnym, dzięki któremu szybko rozkładają się w atmosferze i mają bardzo niskie GWP, np. R1234yf i R1234ze(E). Większość ma niską palność (A2L). Mieszaniny HFO i HFC, np. R448A i R454B, często nazywa się mieszaninami HFO.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · Palne czynniki chłodnicze (A2L i A3): limity napełnienia, normy i ATEX · Czynniki HFC/HFO: dobór średnic rurociągów
K
Kategoria dostępu
Podział w EN 378 i ISO 5149 według tego, kto przebywa w miejscu instalacji: a (ogólna, np. sklepy i mieszkania), b (nadzorowana, np. biura) i c (uprawniona, tylko przeszkolony personel, np. chłodnie i hale produkcyjne). Kategoria wpływa na dopuszczalną ilość czynnika.
Więcej: EN 378 i ISO 5149: klasy bezpieczeństwa, klasy usytuowania i limity napełnienia
Kategoria PED
Kategoria ryzyka I–IV urządzeń ciśnieniowych według dyrektywy 2014/68/UE. Zależy od maksymalnego dopuszczalnego ciśnienia, pojemności lub średnicy i grupy płynu czynnika. Kategoria decyduje o ocenie wymaganej przed oznakowaniem CE. Poniżej kategorii I obowiązuje uznana praktyka inżynierska (art. 4 ust. 3).
Więcej: EN 378 i ISO 5149: klasy bezpieczeństwa, klasy usytuowania i limity napełnienia · Próba ciśnieniowa w chłodnictwie: próba wytrzymałości i szczelności, krok po kroku
Klasa bezpieczeństwa
Klasa czynnika według ISO 817 i EN 378: litera oznacza toksyczność (A niższa, B wyższa), a cyfra palność (1 brak rozprzestrzeniania płomienia, 2L niska palność, 2 palny, 3 wysoce palny). Przykłady: R744 to A1, R32 A2L, R290 A3, a R717 B2L.
Więcej: EN 378 i ISO 5149: klasy bezpieczeństwa, klasy usytuowania i limity napełnienia · Palne czynniki chłodnicze (A2L i A3): limity napełnienia, normy i ATEX
Klasa usytuowania
Podział w EN 378 według tego, gdzie znajdują się części układu z czynnikiem: I (w pomieszczeniu przebywania ludzi), II (sprężarka i zbiorniki w maszynowni lub na zewnątrz), III (wszystko w maszynowni lub na zewnątrz) i IV (w wentylowanej obudowie). Klasa usytuowania wpływa na maksymalne dopuszczalne napełnienie.
Więcej: EN 378 i ISO 5149: klasy bezpieczeństwa, klasy usytuowania i limity napełnienia
Kontrola szczelności
Sprawdzenie przez certyfikowaną osobę, czy układ z czynnikiem jest szczelny. Według rozporządzenia F-gazowego przeprowadza się ją co najmniej co 12, 6 lub 3 miesiące, zależnie od ilości w tonach CO2e. Obejmuje dokumentację, oględziny, bezpośrednie wykrywanie wycieków i porównanie danych eksploatacyjnych.
Więcej: Kontrola szczelności układów chłodniczych: częstotliwość i kroki wg F-gazów · Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · GWP, ODP i CO2e napełnienia czynnikiem
L
LFL (dolna granica palności)
Najmniejsze stężenie czynnika w powietrzu, które może się zapalić, w kg/m³. Propan (R290) ma LFL 0,038 kg/m³, a R32 0,307 kg/m³. Limity napełnienia dla czynników palnych w EN 378 i IEC 60335 oblicza się na podstawie LFL.
Więcej: Palne czynniki chłodnicze (A2L i A3): limity napełnienia, normy i ATEX · Czynniki HC (A3): dobór średnic rurociągów
Lutowanie twarde z azotem
Lutowanie twarde rur miedzianych przy przepływie suchego azotu przez rurę, aby wewnątrz nie powstał tlenek. W przeciwnym razie tlenek później się odrywa, płynie z czynnikiem i olejem i może zatkać filtry i zawory. Wystarczy niewielki przepływ. Azot musi być beztlenowy.
Więcej: Próba ciśnieniowa w chłodnictwie: próba wytrzymałości i szczelności, krok po kroku · Próżniowanie układu chłodniczego krok po kroku: osuszanie i próba utrzymania próżni
O
ODP (potencjał niszczenia ozonu)
Jak bardzo substancja niszczy warstwę ozonową w porównaniu z CFC-11, którego ODP wynosi 1. R22 ma ODP 0,055. HFC, HFO i czynniki naturalne mają ODP 0. W UE substancje zubożające warstwę ozonową reguluje rozporządzenie (UE) 2024/590.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · GWP, ODP i CO2e napełnienia czynnikiem
Odzysk czynnika
Przetłoczenie czynnika z układu do butli odzyskowej za pomocą stacji odzysku, bez uwalniania go. Wykonuje się go przed naprawą i utylizacją. Czynnik można potem ponownie użyć, zregenerować lub zniszczyć. Butli nie wolno przepełniać i trzeba ją oznaczyć rodzajem czynnika.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła
Operator
Osoba fizyczna lub prawna faktycznie kontrolująca funkcjonowanie techniczne urządzenia z czynnikiem. Operator odpowiada za kontrolę szczelności, dokumentację, naprawę wycieków, a w Szwecji także za zgłoszenie i raport dla organu nadzoru. Zwykle jest to właściciel.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · Szwedzkie przepisy o czynnikach chłodniczych: rozporządzenie 2016:1128, zgłoszenie i raport roczny
P
Poślizg temperatury (glide)
Różnica między punktem rosy a punktem pęcherzyków przy tym samym ciśnieniu dla mieszaniny zeotropowej. Przez poślizg temperatura zmienia się podczas parowania i skraplania. R407C ma poślizg ok. 6 K, R448A i R449A kilka kelwinów. Mieszaniny z poślizgiem napełnia się w fazie ciekłej.
Więcej: Przegrzanie i dochłodzenie: jak je mierzyć i interpretować, także przy poślizgu temperatury · Czynniki HFC/HFO: dobór średnic rurociągów
Presostat niskiego ciśnienia
Presostat wyłączający sprężarkę, gdy ciśnienie ssania jest za niskie. Chroni przed zamarzaniem i pracą przy zbyt niskim ciśnieniu, a w układach z funkcją pump down służy do sterowania: sprężarka staje, gdy elektrozawór się zamknie, a strona niskiego ciśnienia zostanie opróżniona.
Presostat wysokiego ciśnienia
Presostat wyłączający sprężarkę, gdy ciśnienie skraplania jest za wysokie. Jeśli pełni funkcję bezpieczeństwa, musi mieć badanie typu, ręczny reset i nastawę, przy której zadziała przed otwarciem zaworu bezpieczeństwa. Nie może być możliwe odcięcie go od sprężarki zaworem.
Więcej: Próba ciśnieniowa w chłodnictwie: próba wytrzymałości i szczelności, krok po kroku
Próba szczelności
Próba wykazująca, że układ nie przecieka. Przeprowadza się ją po próbie wytrzymałości ciśnieniem nie wyższym niż PS, zwykle azotem, sprawdzając wszystkie połączenia środkiem pianotwórczym lub wykrywaczem. Próba utrzymania próżni nie zastępuje próby szczelności.
Więcej: Próba ciśnieniowa w chłodnictwie: próba wytrzymałości i szczelności, krok po kroku · Próżniowanie układu chłodniczego krok po kroku: osuszanie i próba utrzymania próżni
Próba wytrzymałości
Próba ciśnieniowa rur i elementów ciśnieniem wyższym niż PS, zwykle azotem, wykazująca, że wytrzymują one ciśnienie. Według EN 378-2 rurociągi bada się zwykle ciśnieniem co najmniej 1,1 × PS lub 1,43 × PS, zależnie od kategorii PED. Próbę wykonuje się przed próbą szczelności i próżniowaniem.
Więcej: Próba ciśnieniowa w chłodnictwie: próba wytrzymałości i szczelności, krok po kroku
Próżniowanie
Usuwanie powietrza i wilgoci z układu chłodniczego pompą próżniową przed napełnieniem czynnikiem. Próżnię mierzy się elektronicznym próżniomierzem na układzie. Próba z odciętą pompą pokazuje, czy układ jest suchy i szczelny.
Więcej: Próżniowanie układu chłodniczego krok po kroku: osuszanie i próba utrzymania próżni
Przegrzanie
O ile gaz w przewodzie ssawnym jest cieplejszy od temperatury nasycenia przy ciśnieniu ssania. Dla mieszanin z poślizgiem liczy się je od punktu rosy. Pokazuje, czy parownik jest właściwie zasilany. Zbyt małe grozi uderzeniem cieczy, zbyt duże obniża wydajność i podnosi temperaturę tłoczenia.
Więcej: Przegrzanie i dochłodzenie: jak je mierzyć i interpretować, także przy poślizgu temperatury
PS (maksymalne dopuszczalne ciśnienie)
Najwyższe ciśnienie, na które część układu jest zaprojektowana według producenta. Jest podane na tabliczce. PS wyznacza ciśnienie próby wytrzymałości i potrzebny zawór bezpieczeństwa i musi być co najmniej równe najwyższemu ciśnieniu, na jakie część może być narażona podczas pracy i postoju.
Więcej: Próba ciśnieniowa w chłodnictwie: próba wytrzymałości i szczelności, krok po kroku · EN 378 i ISO 5149: klasy bezpieczeństwa, klasy usytuowania i limity napełnienia · Zawór bezpieczeństwa i przewód wydmuchowy (EN 13136)
Punkt pęcherzyków
Temperatura przy danym ciśnieniu, w której mieszanina zeotropowa zaczyna wrzeć, czyli powstaje pierwszy pęcherzyk pary. Punkt pęcherzyków leży niżej niż punkt rosy. Dochłodzenie liczy się od punktu pęcherzyków.
Więcej: Przegrzanie i dochłodzenie: jak je mierzyć i interpretować, także przy poślizgu temperatury
Punkt rosy
Temperatura przy danym ciśnieniu, w której mieszanina zeotropowa całkowicie odparowała, czyli odparowuje ostatnia kropla cieczy. Punkt rosy leży wyżej niż punkt pęcherzyków. Przegrzanie liczy się od punktu rosy.
Więcej: Przegrzanie i dochłodzenie: jak je mierzyć i interpretować, także przy poślizgu temperatury
R
Redukcja HFC
Stopniowe zmniejszanie ilości HFC, które można produkować, importować lub wprowadzać do obrotu, liczone w tonach CO2e. Wynika z poprawki z Kigali do Protokołu montrealskiego. W UE kwota spada do zera w 2050 r., w Australii import spada do 15 % poziomu bazowego w 2036 r.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · Australia i Nowa Zelandia: redukcja HFC, licencja na pracę z czynnikami i AS/NZS 5149
Regeneracja
Przetworzenie odzyskanego czynnika tak, aby spełniał specyfikację nowego czynnika. Wykonuje się ją w zakładzie regeneracji. Gaz zregenerowany można stosować do serwisu także tam, gdzie nowy gaz jest zakazany, np. przy GWP 2 500 lub wyższym do końca 2029 r. w UE.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła
S
Spalenie sprężarki
Gdy uzwojenie silnika sprężarki się spali, powstają kwasy i sadza, które rozchodzą się po układzie. Olej ma ostry zapach, a test kwasowości pokazuje podwyższony poziom kwasu. Po spaleniu wymienia się filtr odwadniacz, często na antykwasowy, i olej. Układ czyści się zgodnie z instrukcją producenta sprężarki przed ponownym uruchomieniem.
System wykrywania wycieków
Skalibrowane urządzenie mechaniczne, elektryczne lub elektroniczne, które wykrywa wycieki czynnika i ostrzega operatora. Według rozporządzenia F-gazowego jest obowiązkowy dla urządzeń zawierających 500 ton CO2e lub więcej i wydłuża odstęp między kontrolami szczelności.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · Kontrola szczelności układów chłodniczych: częstotliwość i kroki wg F-gazów
T
Temperatura nasycenia
Temperatura, w której czynnik wrze lub się skrapla przy danym ciśnieniu. Każde ciśnienie ma swoją temperaturę nasycenia i to ją odczytuje się w tabeli ciśnienie-temperatura. Przegrzanie i dochłodzenie liczy się od temperatury nasycenia.
Więcej: Przegrzanie i dochłodzenie: jak je mierzyć i interpretować, także przy poślizgu temperatury
U
Uderzenie cieczy
Uszkodzenie powstające, gdy ciekły czynnik lub olej dostanie się do cylindrów sprężarki, zwykle przy rozruchu po postoju lub przy zbyt małym przegrzaniu. Cieczy nie da się sprężyć, więc może ona zniszczyć zawory i korbowody. Zapobiega się temu właściwym przegrzaniem, grzałką karteru i funkcją pump down.
Więcej: Przegrzanie i dochłodzenie: jak je mierzyć i interpretować, także przy poślizgu temperatury
Układ transkrytyczny
Układ chłodniczy, zwykle z CO2 (R744), którego strona wysokiego ciśnienia pracuje powyżej ciśnienia krytycznego czynnika, więc gaz się nie skrapla. Popularny w ciepłym klimacie i w supermarketach z układami booster. Wysokie ciśnienie reguluje zawór wysokiego ciśnienia, a układ wymaga rur i elementów na wysokie ciśnienia.
Więcej: CO2 (R744): dobór średnic rur miedzianych · CO2 (R744): dobór średnic rur stalowych
Urządzenie hermetycznie zamknięte
Urządzenie, w którym wszystkie części z czynnikiem są połączone spawaniem, lutowaniem lub podobnym trwałym połączeniem. Typowym przykładem są lodówki produkowane fabrycznie. Jeśli urządzenie jest oznakowane jako hermetycznie zamknięte i zawiera mniej niż 10 ton CO2e, nie wymaga kontroli szczelności według rozporządzenia F-gazowego.
Więcej: Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła · Kontrola szczelności układów chłodniczych: częstotliwość i kroki wg F-gazów
W
Wartość graniczna praktyczna
Najwyższe stężenie czynnika w kg/m³ w pomieszczeniu przebywania ludzi według EN 378-1, które nie stwarza zagrożenia zatruciem, uduszeniem lub pożarem, jeśli wycieknie całe napełnienie. Maksymalne napełnienie to w zasadzie ta wartość razy kubatura pomieszczenia. ISO 5149 i ASHRAE 15 stosują podobne pojęcia, np. RCL.
Więcej: EN 378 i ISO 5149: klasy bezpieczeństwa, klasy usytuowania i limity napełnienia · Palne czynniki chłodnicze (A2L i A3): limity napełnienia, normy i ATEX
Wziernik
Małe okienko w przewodzie cieczowym pokazujące, czy ciecz jest wolna od pęcherzyków pary. Często ma wskaźnik wilgoci zmieniający kolor przy zbyt dużej zawartości wody. Pęcherzyki przy pełnym obciążeniu mogą wynikać z braku czynnika lub spadku ciśnienia przed wziernikiem, ale chwilowe pęcherzyki przy rozruchu i zmianach obciążenia mogą być normalne.
Więcej: Przegrzanie i dochłodzenie: jak je mierzyć i interpretować, także przy poślizgu temperatury · Kontrola szczelności układów chłodniczych: częstotliwość i kroki wg F-gazów
Z
Zawór bezpieczeństwa
Zawór, który otwiera się i wypuszcza czynnik, gdy ciśnienie osiągnie ciśnienie nastawy, aby chronić układ przed nadciśnieniem, np. podczas pożaru. Musi mieć nastawę najwyżej równą PS, odpowiednią przepustowość i przewód wydmuchowy wyprowadzony w bezpieczne miejsce. Dobiera się go według EN ISO 24664:2024, która zastępuje EN 13136 (zharmonizowaną z dyrektywą ciśnieniową do 1 kwietnia 2028 r.).
Więcej: EN 378 i ISO 5149: klasy bezpieczeństwa, klasy usytuowania i limity napełnienia · Zawór bezpieczeństwa i przewód wydmuchowy (EN 13136)
Zawór rozprężny
Zawór dławiący, który obniża ciśnienie ze skraplania do parowania i reguluje ilość czynnika podawanego do parownika. Termostatyczny zawór rozprężny (TZR) jest sterowany przegrzaniem przez czujnik na przewodzie ssawnym. Elektroniczny zawór rozprężny (EEV) steruje regulator z czujnikami ciśnienia i temperatury.
Więcej: Przegrzanie i dochłodzenie: jak je mierzyć i interpretować, także przy poślizgu temperatury
Zbiornik cieczy
Zbiornik ciśnieniowy za skraplaczem, który gromadzi ciekły czynnik i wyrównuje zmiany napełnienia między stanami pracy. Zapobiega zalewaniu skraplacza cieczą i może pomieścić czynnik podczas serwisu. Zbiornik cieczy musi mieć zawór bezpieczeństwa, a jego poziom powinno się dać kontrolować.