Rozporządzenie F-gazowe (UE) 2024/573: co oznacza dla chłodnictwa i pomp ciepła

Czego dotyczy rozporządzenie

Rozporządzenie reguluje fluorowane gazy cieplarniane (F-gazy): HFC, PFC, SF6 i inne substancje z załącznika I, a także nienasycone HFC i HCFC, często nazywane HFO, z załącznika II ^[1]. W branży chłodniczej i pomp ciepła obejmuje wszystkie etapy: przywóz i sprzedaż czynników, nowe produkty wprowadzane do obrotu, instalację, serwis, kontrolę szczelności, dokumentację i odzysk przy wycofaniu urządzenia z eksploatacji. Substancje zubożające warstwę ozonową, takie jak R22, reguluje odrębne rozporządzenie (UE) 2024/590 ^[4].

Za spełnienie wymagań w większości przypadków odpowiada operator: osoba fizyczna lub prawna faktycznie kontrolująca funkcjonowanie techniczne urządzenia. Zwykle jest to właściciel, ale może to być inna osoba, jeśli tak uzgodniono i rzeczywiście sprawuje ona kontrolę.

Zakaz uwalniania i obowiązek zapobiegania wyciekom

Zabrania się celowego uwalniania F-gazów. Operator musi podjąć środki w celu zapobiegania wyciekom, a wykryty wyciek musi zostać naprawiony bez zbędnej zwłoki. Po naprawie certyfikowana osoba musi ponownie sprawdzić urządzenie, najwcześniej po 24 godzinach pracy i najpóźniej miesiąc po naprawie, aby wykazać, że naprawa była skuteczna (Artykuł 4(5)). W przypadku niektórych urządzeń mobilnych kontrola może zostać przeprowadzona bezpośrednio po naprawie ^[1].

Kontrola szczelności: progi i częstotliwość

Częstotliwość kontroli szczelności zależy od ilości czynnika wyrażonej w tonach ekwiwalentu CO2 (kg × GWP / 1 000). Dla czystych HFO progi podaje się w kilogramach ^[1].

Urządzenia zawierające 500 t CO2e lub więcej muszą ponadto mieć system wykrywania wycieków, który ostrzega operatora, a system ten trzeba sprawdzać co najmniej raz w roku ^[1]. Urządzenia hermetycznie zamknięte, oznakowane jako takie i zawierające mniej niż 10 t CO2e, nie wymagają kontroli szczelności. Dla czystych HFO progi wynoszą 1 kg, 10 kg i 100 kg, a oznakowane urządzenia hermetycznie zamknięte poniżej 2 kg są zwolnione ^[1]. Przebieg kontroli krok po kroku opisuje poradnik kontroli szczelności.

Dokumentacja

Dla urządzeń podlegających kontroli szczelności operator musi prowadzić dokumentację. Musi ona zawierać m.in. rodzaj i ilość czynnika zainstalowanego, dodanego i odzyskanego, dane osoby wykonującej pracę i numer jej certyfikatu, daty i wyniki kontroli oraz podjęte działania. Dokumentację przechowuje się co najmniej pięć lat ^[1].

Certyfikacja

Instalacja, naprawa, konserwacja, serwisowanie, kontrole szczelności, odzysk i wycofanie z eksploatacji muszą być przeprowadzane przez certyfikowane osoby, a przedsiębiorstwa wykonujące te prace na rzecz innych również muszą posiadać certyfikaty. Zgodnie z rozporządzeniem 2024/573 szkolenie musi obejmować również alternatywy dla F-gazów, takie jak dwutlenek węgla, amoniak i węglowodory. Minimalne wymagania dotyczące certyfikatów dla stacjonarnych urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła oraz agregatów chłodniczych pojazdów ciężarowych, naczep, kontenerów i wagonów kolejowych określono w rozporządzeniu wykonawczym (UE) 2024/2215 ^[2]. Sposób organizacji certyfikacji różni się w poszczególnych krajach. Zasady w Szwecji opisano w artykule poświęconym szwedzkim przepisom. Rozporządzenie wykonawcze definiuje typy certyfikatów dla osób fizycznych: A1 (wszelkie prace z F-gazami i węglowodorami), A2 (to samo dla urządzeń zawierających mniej niż 3 kg, lub mniej niż 6 kg w oznakowanych systemach hermetycznie zamkniętych), B (CO2), C (amoniak), D (wyłącznie odzysk F-gazów, poniżej tych samych limitów) oraz E (wyłącznie kontrole szczelności, bez ingerencji w obieg). Certyfikaty wydane na podstawie dawnego rozporządzenia (UE) 2015/2067 (kategorie I–IV) odpowiadają typom A1, A2, D i E, jednak mogą być nadal wykorzystywane wyłącznie po odbyciu szkolenia aktualizującego wiedzę wymaganego na mocy artykułu 10 rozporządzenia 2024/573.

Zakazy serwisowe dla czynników o wysokim GWP

Od 1 stycznia 2025 r. zabrania się stosowania fluorowanych gazów cieplarnianych o GWP wynoszącym 2500 lub więcej do serwisowania i konserwacji urządzeń chłodniczych. Gazy zregenerowane lub zrecyklingowane o tak wysokim GWP mogą być nadal używane do 31 grudnia 2029 r. W przypadku klimatyzacji i pomp ciepła odpowiedni zakaz obowiązuje od 1 stycznia 2026 r., a gaz zregenerowany lub zrecyklingowany może być używany do końca 2031 r. Od 1 stycznia 2032 r. limit dla stacjonarnych urządzeń chłodniczych zostaje zaostrzony do GWP 750, jednak gaz zregenerowany lub zrecyklingowany może być nadal stosowany. Wyłączenia obejmują sprzęt wojskowy oraz urządzenia chłodzące produkty do temperatury poniżej −50 °C. W przypadku zakazu GWP 750 obowiązującego od 2032 r. wyłączony spod niego jest również sprzęt chłodzący elektrownie jądrowe ^[1]. Wyłączenia te dotyczą wyłącznie urządzeń chłodniczych, a nie klimatyzacji i pomp ciepła (art. 13 ust. 3–5).

Dla instalacji z R404A (GWP ok. 3 900) oznacza to, że nie wolno już uzupełniać nowego R404A. Wyciek się naprawia i uzupełnia gazem zregenerowanym albo wymienia się czynnik. Kalkulator zamiany czynnika pokazuje, które alternatywy pasują.

Zakazy wprowadzania nowych produktów

Załącznik IV zakazuje wprowadzania do obrotu niektórych nowych produktów, z datą dla każdej grupy produktów ^[1]. Kilka przykładów dotyczących chłodnictwa:

• Stacjonarne urządzenia chłodnicze zawierające F-gazy o GWP 2 500 lub wyższym: zakazane od 2020 r., z wyjątkiem urządzeń do chłodzenia poniżej −50 °C.
• Scentralizowane układy chłodnicze (wielosprężarkowe) do użytku komercyjnego o mocy 40 kW lub większej i GWP 150 lub wyższym: zakazane od 2022 r. W obiegu pierwotnym układu kaskadowego można stosować F-gazy o GWP poniżej 1 500.
• Samodzielne komercyjne urządzenia chłodnicze i zamrażarki: HFC o GWP 150 lub wyższym zakazane od 2022 r., inne F-gazy o GWP 150 lub wyższym od 2025 r.
• Systemy typu split powietrze-woda o wydajności do 12 kW włącznie z GWP wynoszącym 150 lub więcej: zakazane od 1 stycznia 2027 r., z wyjątkiem przypadków, gdy jest to konieczne do spełnienia wymagań bezpieczeństwa. Dotyczy to na przykład pomp ciepła z R32 (GWP 675) ^[6].
• Systemy split powietrze-powietrze do 12 kW włącznie o GWP 150 lub wyższym: zakazane od 2029 r. Od 2035 r. nie mogą w ogóle zawierać F-gazów, chyba że jest to konieczne do spełnienia wymagań bezpieczeństwa.
• Wyłączenie dla osuszaczy sprężonego powietrza: rozporządzenie wykonawcze (UE) 2026/1975 z dnia 8 września 2026 r. zezwala na wprowadzanie do obrotu chłodniczych osuszaczy sprężonego powietrza (agregatów chłodniczych i urządzeń samowystarczalnych o mocy do 50 kW) o GWP wynoszącym 150 lub więcej od 1 stycznia 2027 r. do 31 grudnia 2030 r., pod warunkiem że posiadają etykietę wymaganą w art. 12 ust. 2 ^[8].

Załącznik jest długi i zawiera wiele warunków. Przed wybraniem czynnika chłodniczego do nowego projektu należy zapoznać się z wierszem dotyczącym danej grupy produktów w rozporządzeniu. Załącznik IV dotyczy również agregatów wody lodowej (chillerów): według Komisji Europejskiej agregaty wody lodowej o mocy powyżej 12 kW z GWP wynoszącym 750 lub więcej nie mogą być wprowadzane do obrotu od 1 stycznia 2027 r.

Etykietowanie

Urządzenia chłodnicze, klimatyzacyjne i pompy ciepła zawierające F-gazy mogą być wprowadzane do obrotu wyłącznie z etykietą (Artykuł 12) ^[1]. Etykieta musi wskazywać, że produkt zawiera F-gazy, oznaczenie gazu, ilość w masie i w tonach CO2e oraz GWP. Urządzenia hermetycznie zamknięte są odpowiednio oznaczone. Etykieta musi być czytelna i trwała, umieszczona przy portach serwisowych lub na części zawierającej gaz oraz sporządzona w języku urzędowym państwa członkowskiego, w którym produkt jest wprowadzany do obrotu. Jeśli gaz zostanie zmieniony podczas modernizacji, urządzenie musi zostać ponownie oznakowane nowymi informacjami (Artykuł 12(3)) ^[1].

Format jest określony przez Rozporządzenie wykonawcze (UE) 2024/2174, które obowiązuje od 1 stycznia 2025 r. i zastępuje (UE) 2015/2068. Etykieta zawiera tekst „zawiera fluorowane gazy cieplarniane”, a w przypadku urządzeń napełnianych na miejscu, miejsce na wpisanie ilości napełnionego czynnika ^[7]. Kalkulator modernizacji zawiera listę kontrolną, która obejmuje ponowne etykietowanie.

Kwoty i wycofywanie HFC

Ilość HFC, które mogą być wprowadzane na rynek UE, jest ograniczona kwotami, które stopniowo maleją i osiągną zero w 2050 r. ^[1][5]. Kwoty dotyczą producentów i importerów, ale wpływają na wszystkich poprzez cenę i dostępność: czynniki chłodnicze o wysokim GWP stają się droższe i trudniej dostępne na długo przed ich zakazem. Dlatego opłaca się wybierać czynnik chłodniczy o niskim GWP już przy nowych instalacjach.

Starsze zasady, które już nie obowiązują

Rozporządzenia Komisji (WE) nr 1497/2007 i 1516/2007 z wymaganiami standardowymi dla kontroli szczelności zostały uchylone przez (UE) 2026/1444 bez zastąpienia ^[3]. Kontrole szczelności są teraz przeprowadzane nowoczesnymi metodami zgodnie z dobrą praktyką i instrukcjami producenta.