EN 378 en ISO 5149: veiligheidsklassen, plaatsingsklassen en vullingsgrenzen

De vier delen van de norm

EN 378, Koelsystemen en warmtepompen – Veiligheids- en milieueisen, geldt voor stationaire en mobiele koelsystemen en warmtepompen van elke omvang, behalve voertuigairco. De geldende editie is EN 378:2016, waarbij deel 1 het wijzigingsblad A1 van 2020 heeft ^[1][2]. De norm heeft vier delen:

1. Deel 1: Basiseisen, definities, classificatie en selectiecriteria. Hier staan de veiligheidsklassen, plaatsingsklassen, toegangscategorieën en vullingsgrenzen.
2. Deel 2: Ontwerp, constructie, beproeving, markering en documentatie. Hier staan onder meer PS, drukbeveiliging en drukbeproeving.
3. Deel 3: Opstellingsplaats en persoonlijke bescherming. Hier staan machinekamers, ventilatie, gasdetectie en noodvoorzieningen.
4. Deel 4: Bediening, onderhoud, reparatie en terugwinning.

ISO 5149 met dezelfde vier delen is de internationale tegenhanger en wordt in veel landen buiten Europa gebruikt, bijvoorbeeld als basis voor AS/NZS 5149 in Australië en Nieuw-Zeeland ^[4].

Veiligheidsklassen

Elk koudemiddel heeft een veiligheidsklasse volgens ISO 817 en EN 378-1: een letter voor de giftigheid en een cijfer voor de brandbaarheid ^[1][5].

Plaatsingsklasse en toegangscategorie

Hoeveel koudemiddel een systeem mag bevatten, hangt af van waar het staat en wie toegang heeft tot de ruimte ^[1].

• Toegangscategorie a (algemeen): ruimten waar iedereen kan zijn, bijvoorbeeld winkels, hotels en woningen. b (onder toezicht): ruimten met een beperkt aantal personen van wie sommigen de veiligheidsregels kennen, bijvoorbeeld kantoren en laboratoria. c (bevoegd): ruimten waar alleen bevoegde personen toegang hebben, bijvoorbeeld productieruimten en koelhuizen.
• Plaatsingsklasse I: het systeem, of de delen met koudemiddel, staat in een ruimte waar mensen verblijven. II: compressoren en drukvaten staan in een machinekamer of buiten. III: alle delen met koudemiddel staan in een machinekamer of buiten. IV: de delen staan in een geventileerde behuizing.

Vullingsgrenzen

De vullingsgrens beschermt de mensen in de ruimte als de hele vulling weglekt. Voor niet-brandbare koudemiddelen is de grens gebaseerd op een concentratie in kg/m³ die rekening houdt met giftigheid en zuurstoftekort (praktische grenswaarde). De maximale vulling is dan in wezen de grenswaarde maal het volume van de kleinste ruimte waarin het koudemiddel kan weglekken. Voor brandbare koudemiddelen gelden daarnaast grenzen op basis van de onderste brandbaarheidsgrens (LFL): m1 = 4 m³ × LFL, m2 = 26 m³ × LFL en m3 = 130 m³ × LFL, vermenigvuldigd met 1,5 voor klasse 2L. Hoe de grenzen worden toegepast, hangt af van plaatsingsklasse en toegangscategorie ^[1]. Het artikel over brandbare koudemiddelen geeft voorbeelden voor R290 en R32.

Machinekamers en gasdetectie

Als de concentratie in een ruimte bij een lek de praktische grenswaarde kan overschrijden, zijn maatregelen volgens deel 3 nodig: gasdetectie met alarm, en soms mechanische ventilatie of een machinekamer. Een machinekamer moet onder meer ventilatie, een gasdetector, een noodstop buiten de ruimte en naar buiten draaiende deuren hebben. Voor ammoniak en brandbare koudemiddelen gelden extra eisen.

Druk: PS, beveiliging en beproeving

Deel 2 eist dat elk systeemdeel een maximaal toelaatbare druk (PS) heeft die ten minste gelijk is aan de hoogste druk waaraan het deel bij bedrijf, stilstand en transport kan worden blootgesteld, rekening houdend met de omgevingstemperatuur. Het systeem moet tegen te hoge druk worden beveiligd met drukbegrenzers en veiligheidskleppen die op ten hoogste PS zijn ingesteld. Na de installatie moet het systeem een sterkteproef en een dichtheidsproef ondergaan ^[2]. De handleiding voor drukbeproeving beschrijft hoe dat gaat.

In de EU zijn koelsystemen vaak drukapparatuur volgens de richtlijn drukapparatuur 2014/68/EU (PED). De categorie (I–IV) hangt af van PS, volume of leidingdiameter en de fluïdumgroep. Brandbare en giftige koudemiddelen zijn groep 1, de overige groep 2. De categorie bepaalt welke conformiteitsbeoordeling nodig is voordat het systeem een CE-markering mag krijgen ^[6]. EN 378-2 dient om aan te tonen dat aan de eisen van de richtlijn wordt voldaan.

De herziening van EN 378

CEN herziet EN 378. Het ontwerp prEN 378:2025 lag van 3 juli tot 25 september 2025 ter commentaar. Het bevat onder meer een nieuwe methode om vullingsgrenzen voor brandbare koudemiddelen te bepalen, en de koudemiddeltabel in bijlage E van deel 1 wordt een apart deel 5. Deel 4 wordt zonder technische wijzigingen vervangen door EN ISO 5149-4. Volgens AREA en IOR was de formele stemming gepland van 17 juli tot 11 september 2026 en de publicatie op 28 februari 2027. De nieuwe editie vervangt de editie van 2016 ^[3].